Zmiany sytuacji w Czeczenii są szeroko opisane w publicznie dostępnych raportach, między innymi Rady Europy oraz międzynarodowych i krajowych instytucji praw człowieka. W swoich "Wnioskach na temat Federacji Rosyjskiej" (Concluding Observations on the Russian Federation) z 6 listopada 2003 roku Komitet Praw Człowieka Narodów Zjednoczonych nadal wyrażał "głęboką troskę w związku ze stale napływającymi doniesieniami o naruszeniach praw człowieka w Republice Czeczenii, między innymi pozasądowych zabójstwach, zaginięciach i torturach, w tym gwałtach".

Ocena bezpieczeństwa w Czeczenii wedle standardów ONZ lokuje region w Fazie V, uniemożliwiającej Narodom Zjednoczonym (także UNHCR) ustanowienie obecności w Czeczenii. W efekcie UNHCR nie może skutecznie monitorować sytuacji wewnętrznie przesiedlonych osób lub uchodźców, którzy wracają do kraju. Trwają obecnie dyskusje o wprowadzeniu do Czeczenii przynajmniej ograniczonej obsady międzynarodowej.
Biorąc pod uwagę tę sytuację oraz faktyczny brak schronienia się Czeczenów w granicach Federacji Rosyjskiej, UNHCR stoi na stanowisku, że
Czeczeni, których miejscem stałego zamieszkania przed poszukiwaniem schronienia zagranicą była Republika Czeczenii, powinni być uznani za uprawnionych do międzynarodowej pomocy, ponieważ:

• działali w wyniku uzasadnionej obawy przed prześladowaniem i tym samym obejmuje ich definicja uchodźcy zgodnie z Konwencją dotyczącą statusu uchodźcy z 1951 roku i Protokołem do niej z 1967 roku; 
• 
  
•  albo/i
  
  
• opuścili Czeczenię z powodu poważnego i masowego zagrożenia życia, wolności fizycznej lub wolności wynikającego z ogólnej przemocy lub wydarzeń poważnie naruszających porządek publiczny.
  
  

Na podstawie powyższych kryteriów państwa mogą zapewnić ochronę w ramach różnych mechanizmów, w tym:

• uznania za uchodźcę według zasady prima facie;
  
  
• procedury indywidualnej, w której status może zostać przyznany zgodnie z powyższymi kryteriami. W przypadku odrzucenia wniosku, powinny być dostępne formy ochrony uzupełniającej;
  
  
• zapewnienia legalnego pobytu lub innej formy zagwarantowania ochrony tymczasowej, de jure lub w inny sposób, która daje dostęp do podstawowych praw wymienionych w par. 4, poniżej.

Państwa, które nie udzielają ochrony w formie statusu uchodźcy, powinny zapewnić Czeczenom poszukującym pomocy minimalne prawa (choć nie powinny ograniczać się do nich), w tym:

1. ochronę przed wydaleniem (non-refoulement);
   
   
2. zwolnienie od kary za wkroczenie do kraju udzielającego schronienia, nawet jeśli było ono nielegalne;
   
   
3. zgodę na legalny pobyt w dowolnej formie prawnej;
   
   
4. brak dyskryminacji;
   
   
5. prawo do rejestracji i dokumentów tożsamości;
   
   
6. poszanowanie jedności rodziny;
   
   
7. dostęp do opieki zdrowotnej;
   
   
8. dostęp do edukacji;
   
   
9. dostęp do mieszkania;
   
   
10. dostęp do środków utrzymania;
    
    
11. wolność przemieszczania się;
    
    
12. dostęp do rejestracji cywilnej (narodziny, małżeństwo, śmierć);
    
    
13. dostęp do systemu sprawiedliwości;
    
    
14. dostęp do pomocy UNHCR;
    
    
15. wsparcie jednostek o szczególnych potrzebach (np. osób niepełnosprawnych lub straumatyzowanych).

Niezależnie od powyższego, ochrona międzynarodowa nie powinna obejmować żadnej osoby, co do której okazało się - po indywidualnej procedurze - że istnieją poważne powody, by uważać, że dopuściła się aktów ujętych w Art. 1F Konwencji genewskiej z 1951 roku. Taka osoba pozostaje wykluczona spod ochrony międzynarodowej, choć nadal może być chroniona przez inne instrumenty praw człowieka. Niezależne wnioski azylowe złożone przez członków rodziny takiej osoby powinny być badane indywidualnie. Tym samym Czeczeni, których przeszłość wskazuje na zaangażowanie w działania, które powodują zastosowanie Art. 1F Konwencji z 1951 roku, powinni być przesłuchani w ramach indywidualnej procedury uchodźczej. Kiedy wyjdzie na jaw informacja świadcząca, że Art. 1F ma zastosowanie wobec uchodźcy już uznanego (w procedurze indywidualnej lub na podstawie prima facie), może to doprowadzić do anulowania statusu uchodźcy. Status uchodźcy osób, które angażują się w działania ujęte w Art. 1F(a) lub 1F(c) już po przyznaniu statusu, może zostać unieważniony.

Na Państwach przyjmujących spoczywa pierwotna odpowiedzialność za udzielenie ochrony i pomocy uchodźcom oraz poszukującym azylu z Czeczenii. Biura UNHCR będą, w miarę dostępnych środków, udzielać wsparcia Państwom przyjmującym w tej dziedzinie. Wsparcie to może obejmować szkolenia, doradztwo, tworzenie struktur pomocy i inne formy.

W przypadku poszukujących azylu Czeczenów, których miejscem stałego zamieszkania nie była Republika Czeczeńska, UNHCR rekomenduje indywidualne procedury uchodźcze. Tych z nich, którzy po sprawiedliwym i wnikliwym zbadaniu wniosku, nie zostaną uznani za potrzebujących pomocy międzynarodowej, ponieważ mogą wrócić i osiedlić się w bezpiecznych częściach Federacji Rosyjskiej, można zawrócić.

Tymczasowy powrót do Czeczenii, bez osiedlenia się na stałe, nie powinien być uważany za podstawę do ustania statusu uchodźcy, ponieważ nadal może istnieć potrzeba trwałej ochrony. Powody krótkotrwałego powrotu do Czeczenii mogą na przykład obejmować konieczne przedłużenie ważności dokumentów lub rejestrację niezbędną do uzyskania rekompensaty za stracone domy i własność.

Władze Państw przyjmujących powinny wziąć pod uwagę dokonaną ostatnio wymianę dokumentów radzieckich (paszportów wewnętrznych) na paszporty obywateli Federacji Rosyjskiej i powinny ułatwić wszelkie działania zapobiegające temu, by ich posiadacze znaleźli się w niebezpieczeństwie stania się de facto osobami bezpaństwowymi. Paszporty wewnętrzne stanowią bowiem podstawową formę osobistej identyfikacji wielu Czeczenów, którzy poszukują azylu za granicą.

Biorąc pod uwagę sytuację wewnątrz Czeczenii, UNHCR nie zachęca obecnie do dobrowolnej repatriacji Czeczenów. Nie wyklucza to jednak pomocy UNHCR w przypadku podjęcia takiej decyzji, jeśli wynika ona z wolnego i świadomego wyboru.

Zródło:

UNHCR 

UNHCR Genewa, 22 października 2004