ADAT WE WSPÓŁCZESNEJ CZECZENII

Adat (z arabskiego „obyczaj”) – zwykłe (niepisane) prawa muzułmanów, w odróżnieniu od religijnego prawa – szariatu. Normy adatu kształtowały się w czasach panowania plemiennych stosunków (śmiertelna zemsta, pobratymstwo itp.). Adat regulował życie wspólnoty i małżeńsko-rodzinne stosunki. Jest to kodeks norm etycznych, tradycji i zasad postępowania. Adat z zamierzchłych czasów był jedną ze specyficznych form organizacji życia społecznego w Czeczenii.

O roli adatu w życiu współczesnej Czeczenii pisał czeczeński etnograf Said-Mahomed Hasijew. W artykule opublikowanym w gazecie wychodzącej dla czeczeńskiej emigracji „Głos ojczyzny” („Даймехкан аз”) napisał on , iż: „Są adaty podnoszące godność człowieka, pomagające jemu stać się lepszym. Przeciwstawione są im adaty, które Czeczeńcy nazywają góralsko-pogańskimi. Tych adatów nie przestrzega większa część społeczeństwa. Oto przykład związany z narodową legendą. Kiedyś abrek* Zielimchan spotkał na górskiej drodze kobietę owładniętą rozpaczą. Zapytał – «Co się stało?». «Zabrali mi dziecko!» - odpowiedziała kobieta. Zielimchan wyruszył na poszukiwania i niebawem zobaczył dwóch mężczyzn, którzy nieśli dziecko. Abrek długo prosił ich aby oddali dziecko matce. Klął na Boga, rodziców, przodków – jednak bezskutecznie. Gdy przeszedł do gróźb, mężczyźni zabili dziecko kindżałami. Następnie Zielimchan zabił owych mężczyzn. Według czeczeńskich adatów nie można podnieść ręki nie tylko na dziecko, ale także na niepełnoletniego, na kobietę, na staruszka – oni nie wchodzą w krąg zemsty. Jednakże, ci, którzy wyznają góralsko-pogańskie adaty mogą w imię zemsty zabić nawet kobietę.



Kolejny przykład związany jest z narodowa tradycją. Dotyczy on koniokrada, który w wyniku upadku ze skradzionego konia zginął. Według góralsko-pogańskich zasad właściciel konia jest odpowiedzialny za tę śmierć. Natomiast współczesne adaty podkreślają winę tego, który zginął. Człowiek targnął się na cudzą własność i dlatego jego krewni mają obowiązek nie tylko zwrócić konia, ale także, jako oznakę przeprosin, podarować jego właścicielowi jakiś prezent.
 
Przykłady z ustroju społeczno-obyczajowego. Adaty zobowiązują człowieka, do tego alby odpowiadał on za porządek w okolicy, w której mieszka. Jednym centrum jego życia jest dom, drugim – publicznym centrum, jest osiedle (centralny plac w wiosce lub mieście). Na przykład: jeśli na placu ma miejsce bójka to kompensacja za stratę (materialną lub fizyczną) będzie tym większa, im dalej od miejsca bójki znajduje się dom uczestnika zamieszki. Adaty przewidują także różną kompensację za tę samą ranę na prawej i lewej części ciała.

Według nakazów agatu młody człowiek, który porwał dziewczynę bez jej zgody ma obowiązek zapytać, czy ma ona mężczyznę za którego chciałaby wyjść za mąż. Jeśli odpowie, że ma to porywacz wysyła temu mężczyźnie wiadomość: zabrałem tobie narzeczoną. W taki sposób zostaje on pośrednikiem, przyjacielem przyszłego męża owej dziewczyny. Czasami dzięki takiemu postępkowi dochodziło do pojednania pomiędzy rodzinami, które wrogo się do siebie odnosiły.

Obecnie w czeczeńskim społeczeństwie są ludzie, którzy przestrzegają praw tradycyjnego adatu. Są także tacy, którzy postępują zgodnie z pogańskimi prawami – dla nich właściwe jest złodziejstwo, zarozumialstwo, brutalność, dążenie do użycia siły. Mogą oni porwać dziewczynę, znieważyć ją, zabić”.

S.M. Hasijew uważa, że obecnie w Czeczenii trzeba wszelkimi środkami popularyzować tradycyjne adaty, ściśle podkreślając ich różnicę od pogańskich adatów. Jest to droga do odtworzenia moralno-etycznych norm w społeczeństwie.

S.M. Hasijew pisze, iż : „Odtworzenie rozpocznie się tylko wówczas, gdy każdy nauczy się zadawać sobie pytanie: co zrobiłem dziś dobrego, pożytecznego? Zgodnie z dawną czeczeńską legendą człowiek ma każdego dnia szansę dziewięć razy uczynić dobro i dziewięć razy uczynić zło. Nie nadepnij nawet na kundla, powstrzymaj się od złego słowa, odpędź od siebie złą myśl – w taki sposób można czynić dobro. W taki sposób kształtuje się moralno-etyczna atmosfera w społeczeństwie”.

*Abrek – góral, który w czasach przyłączenia Kaukazu do Rosji uczestniczył w walkach przeciwko carskiej administracji i rosyjskim wojskom. (przyp. tłum.)

STOSUNEK DO KOBIETY

Dla Czeczenów kobieta-matka posiada szczególny status społeczny. Mężczyzna jest tylko gospodarzem domu, a kobieta od niepamiętnych czasów jest gospodynią domowego ogniska. Jedna z najstarszych czeczeńskich klątw brzmi: „żeby w twoim ognisku zgasł płomień”. Czeczeńcy zawsze nadawali duże znaczenie kobiecie jako tej, która chroni ognisko domowe. I w związku z tym obdarzona jest ona szczególnymi prawami.

Tylko kobieta może przerwać pojedynek mężczyzn, u którego podstaw leży śmiertelna zemsta. Jeśli tam gdzie leje się krew i pobrzękuje broń pojawi się kobieta, śmiertelne starcie może zostać zakończone. Kobieta może przerwać rozlew krwi zdjąwszy z głowy chustkę i rzuciwszy ją miedzy walczących. Wystarczy, że śmiertelny wróg dotknie dołu sukni jakiejkolwiek kobiety, wówczas skierowana na niego broń schowana zostanie do pochwy – teraz znajduje się on pod ochroną owej kobiety. Każdy mężczyzna dotknąwszy ustami piersi kobiety automatycznie staje się jej synem.

Kobieta, aby przerwać kłótnie lub bójkę kazała swoim dzieciom wynieść lustro do walczących – działało to jak zakaz domowych waśni.

Według zachodniej tradycji, na znak szacunku, mężczyzna przepuszcza kobietę przodem. Według czeczeńskiej tradycji mężczyzna, aby chronić kobietę, zawsze idzie przed nią. Obyczaj ten korzeniami sięga zamierzchłych czasów. W dawnych czasach, na wąskiej górskiej ścieżce mogło dojść do bardzo niebezpiecznych spotkań – z dzikimi zwierzętami, rabusiami, śmiertelnym wrogiem… Mężczyzna szedł przed swoją kobietą i w każdej minucie był gotowy ją obronić.

O pełnym szacunku stosunku do kobiety świadczy obyczaj witania jej wyłącznie stojąc. Jeżeli obok przechodzi stara kobieta, obowiązkiem każdego człowieka, niezależnie od wieku, jest wstać i przywitać się jako pierwszy. Za hańbę uważa się brak szacunku w stosunku do matki i jej krewnych. Szacunek jaki zięć okazuje krewnym żony uważa się za cnotę, za którą Bóg bez sądu może przyjąć do raju.

PAPACHA – SYMBOL DUMY

W Czeczenii od niepamiętnych czasów występował kult nakrycia głowy – zarówno kobiecego, jak i męskiego.

Dla Czeczenów czapka jest symbolem dumy i godności – jest częścią ubioru Czeczena. „Jeśli głowa cała, powinna być na niej papacha”, „Jeśli nie masz się kogo poradzić, poradź się papachy” – te i podobne przysłowia oraz powiedzonka podkreślają wagę i potrzebę noszenia papachy przez mężczyznę. Z wyjątkiem baszłyku nakryć głowy nie zdejmowano nawet w pomieszczeniach.

W czasie wyjazdu do miasta i na ważne imprezy mężczyźni na ogół zakładali odświętne papachy. Czapka zawsze była jednym z głównych elementów męskiego ubioru. Dla młodych mężczyzn starano się nabyć piękne, odświętne papachy, które bardzo oszczędzano i przechowywano owijając je czystym materiałem.

Strącenie komuś z głowy papachy uważano za obrazę. Człowiek mógł zdjąć z głowy papachę, położyć ją gdzieś i na krótko odejść. Nawet w takich wypadkach nikt nie miał prawa jej dotykać, zdając sobie sprawę, że wówczas będzie miał do czynienia z jej właścicielem. Jeśli Czeczen w czasie kłótni zdejmował papachę z głowy i rzucał ją na ziemię oznaczało to, że jest gotowy na wszystko.

Wiadomo, że w czeczeńskiej tradycji kobieta, która zdjęła z głowy swoją chustkę i rzuciła ją pod nogi walczącym na śmierć i życie, mogła powstrzymać walkę. Mężczyźni odwrotnie, nie mogą zdejmować swojej papachy nawet w takiej sytuacji. Jeśli mężczyzna kogoś o coś prosi i zdejmuje przy tym papachę to jest to uważane za hańbę godną niewolnika. W czeczeńskich tradycjach występuje tylko jeden wyjątek dotyczący zdejmowania papachy, mianowicie papachę można zdjąć z głowy tylko wówczas, gdy prosi się o wybaczenie śmiertelnej zemsty.

Wielki syn narodu czeczeńskiego, genialny tancerz, Mahmud Esembajew dobrze znał wartość papachy i w przeróżnych niezwykłych sytuacjach liczył się z czeczeńskimi tradycjami i obyczajami. Jeżdżąc po całym świecie i bywając w wysokich kręgach licznych państw, przed nikim nie zdejmował swojej papachy, którą nazywał koroną. Esembajew był jedynym posłem Rady Najwyższej ZSSR, który na wszystkich sesjach wysokiego organu władzy Związku Radzieckiego siedział w papasze. Świadkowie opowiadają, że przewodniczący Rady Najwyższej Leonid Breżniew przed rozpoczęciem pracy tego organu uważnie patrzył na salę i zobaczywszy znajomą papachę mówił: „Mahmud jest obecny – można zaczynać”. M.A. Esembajew socjalistyczny bohater, artysta ZSSR, przez całe swoje życie i twórczość zachował ważne imię – czeczeński rycerz (къонах).

Narodowy poeta Dagestanu Rasuł Gamzatow dzieląc się z czytelnikami swojej książki „Mój Dagestan” właściwościami awarskiej etykiety, oraz tym jak ważne jest to aby zawsze i wszędzie zachować swoją indywidualność, niepowtarzalność i oryginalność, podkreślił: „ Jest na Północnym Kaukazie znany na całym świecie artysta Mahmud Esembajew. Wykonuje on tańce różnych narodów. Przy czym nigdy nie zdejmuje z głowy swojej czeczeńskiej papachy. I chociaż w moich wierszach występują różnorodne motywy, to wszystkie one chodzą w góralskiej papasze”.

MĘSKA ETYKIETA

Główne normy zachowania czeczeńskiego mężczyzny odzwierciedla pojęcie „nochczałła”. Jednak dla poszczególnych życiowych sytuacji także istnieją nagromadzone przez wieki tradycje i obyczaje, mówiące o tym jak powinien się zachowywać gospodarz, mąż, ojciec… Znalazły one odzwierciedlenie w czeczeńskich przysłowiach i porzekadłach:


- Oszczędność w słowach – „Nie wiem, nie – jedno słowo; wiem, widziałem – tysiąc słów”.
- Nieśpieszność – „Szybka rzeczka do morza nie dopłynęła”.
- Ostrożność w ocenianiu i wyrażaniu opinii o ludziach – „Rana od szabli zagoi się, rana od języka – nie”.
- Panowanie nad sobą, konsekwencja, siła woli – „Nieopanowanie – głupota, cierpliwość – dobre wychowanie”.

Opanowanie jest główną cechą charakteru czeczeńskiego mężczyzny. Według obyczaju mężczyzna nie będzie się nawet uśmiechał do żony przy obcych; nie weźmie przy obcych dziecka na ręce. Wyraża się on bardzo skąpo o zaletach żony i dzieci. Powinien ściśle pilnować, aby na żonę nie spadły żadne męskie sprawy i obowiązki – „Kura, która zaczęła piać jak kogut pękła”.

Czeczen za ciężką obelgę uważa używanie niecenzuralnych słów, szczególnie jeśli w przekleństwach figuruje kobieta. Jest to związane z tym, że za największą hańbę uważa się to, gdy kobieta z rodziny pozwoli sobie na jakiekolwiek stosunki z obcym mężczyzną. W republice, choć i rzadko, miały miejsce samosądy nad kobietami, które swobodnie się zachowywały.

Dla czeczeńskich mężczyzn zazwyczaj charakterystyczny jest: wysoki wzrost, szerokie ramiona i pierś, cienka talia, szczupłość, szybki chód. „Po chodzie poznasz jaki jest” – mówią w narodzie. Szczególne znaczenie mają wąsy – „Jeśli nie zachowujesz się jak mężczyzna, nie noś wąsów”! Dla tych, którzy noszą wąsy, do tej surowej formuły załączane są trzy zakazy: nie płakać z powodu nieszczęścia, nie śmiać się z powodu radości, nie uciekać przed jakimkolwiek niebezpieczeństwem. Tak oto wąsy reglamentują postępowanie czeczeńskiego mężczyzny.

WZAJEMNA POMOC

Przy spotkaniu każdy Czeczen najpierw zapyta: „Jak w domu? Wszyscy żywi, zdrowi?”. Przy rozstaniu za dobry ton uważa się zapytać: „Potrzebna jest tobie moja pomoc?”.

Obyczaj wzajemnej pomocy przy pracy sięga korzeniami zamierzchłych czasów. W dawnych czasach surowe warunki życia zmuszały górali, aby jednoczyli się oni do rolniczej pracy. Żeby wykosić trawę rosnącą na pionowym zboczu góry, chłopi związywali się jednym sznurkiem. Działki ziemi dla siewów wywalczano od gór całą wioską. W jakimkolwiek nieszczęściu, szczególnie jeśli rodzina traciła karmiciela, wioska troszczyła się o poszkodowanych. Mężczyźni nie siadali do stołu, dopóki część jedzenia nie została zaniesiona do domu, w którym nie ma mężczyzny – karmiciela rodziny.

Gdy młody człowiek wita starszego wiekiem obowiązkowo proponuje on mu swoją pomoc. W czeczeńskich wioskach przyjęło się, że jeśli człowiek w podeszłym wieku zabiera się za jakąś pracę w gospodarstwie wypada, po sąsiedzku, wziąć w tym udział. I często rozpoczętą pracę kończą właśnie dobrowolni pomocnicy.

Tradycja wzajemnej pomocy wypracowała w narodzie wrażliwość na cudze nieszczęście. Jeśli w którymś domu zapanowało nieszczęście to wszyscy sąsiedzi otwierali drzwi na oścież, pokazując tym samym, że nieszczęście sąsiada jest jego nieszczęściem. Jeśli w wiosce ktoś umarł, wszyscy mieszkańcy wioski przychodzili do tego domu wyrazić współczucie, okazać moralne wsparcie, a jeśli było trzeba to i materialną pomoc. Pogrzebowe sprawy u Czeczenów całkowicie biorą na siebie krewni i mieszkańcy wioski. Człowiek, którego przez jakiś czas nie było w wiosce, po przyjeździe dostaje pełną informację o tym co zaszło w wiosce w czasie jego nieobecności, w tym także o nieszczęściach. I pierwszą rzeczą, którą robi po przyjeździe, jest pójście do poszkodowanych i wyrażenie współczucia.

„Lepszy sąsiad nieopodal, niż krewny w oddali”, „Lepiej umrzeć, niż żyć bez ludzkiej miłości”, „Jedność narodu – niezniszczalna twierdza” – głoszą czeczeńskie mądrości.

GOŚCINNOŚĆ

Zgodnie z legendą Czeczen Nochczuo urodził się z kawałkiem żelaza – symbolem dzielności i waleczności – w jednej ręce i z kawałkiem sera – symbolem gościnności – w drugiej ręce. „Tam gdzie nie przychodzi gość, tam i nie przychodzi błogosławieństwo”, „Gość w domu – radość”, „ Im dłuższa była droga gościa do twojego domu, tym cenniejszy jest ów gość…”. Mnóstwo powiedzonek, legend, przypowieści poświęcono u Czeczenów świętemu obowiązkowi gościnności.

Gościnność szczególnie wyraźnie przejawia się w życiu wioski. Dla przyjmowania gości w każdym domu jest „pokój gościa”, zawsze przygotowany, czysty, ze świeżą pościelą. Tego pokoju nie używa żaden z domowników, nawet dzieciom zabrania się tam bawić lub uczyć. Gospodarz zawsze, o każdej porze, powinien być gotowy nakarmić gościa, dlatego w czeczeńskiej rodzinie specjalnie odkładano na ten wypadek produkty. Przez pierwsze trzy dni przyjęło się aby o nic gościa nie pytać: kim jest, po co przybył… Gość mieszka w domu na prawach honorowego członka rodziny. W dawnych czasach, na znak szczególnego szacunku, córka lub synowa gospodarza pomagała gościowi zdejmować buty i odzież wierzchnią. Serdeczno-szczodre przyjęcie okazują gospodarze gościowi za stołem. Jednym z głównych praw czeczeńskiej gościnności jest obrona życia, honoru i majątku gościa, nawet jeśli jest to związane z ryzykiem dla życia. Zgodnie z czeczeńską etykietą gość nie powinien ofiarowywać zapłaty za przyjęcie, ale może dać prezenty dzieciom.

Czeczeńcy zawsze przestrzegali obyczaju gościnności. Okazywali go każdemu dobremu człowiekowi, bez względu na jego nacjonalną przynależność. Czeczeńskie powitanie ma bezpośredni związek z gościnnością. Witając się Czeczeńcy rozkrywają ramiona, czyli otwierają serce, wyrażając w ten sposób czystość zamiarów i szczerość w stosunku do człowieka.

SZCZEGÓLNE CYFRY – 7 i 8

Jedna z czeczeńskich bajek opowiada o młodzieńcu Sułtanie, który zalecał się do dziewczyny przez 8 lat. Według czeczeńskiego obyczaju niemowlęciu nie można pokazywać lustra do ósmego miesiąca życia. W wajnachskim wariancie mitu o Adamie i Ewa pierwsi mężczyzna i kobieta, aby znaleźć sobie parę, rozeszli się w różne strony świata. Ewa powiedziała, że na swojej drodze przeszła przez 8 łańcuchów górskich. Czeczeńska tradycja wymaga, aby kobieta znała do 8 pokolenia przodków z linii ojca i matki. Mężczyzna obowiązkowo powinien znać przodków do 7 pokolenia.

Te przykłady pokazują, że z kobietą Czeczeńcy kojarzą cyfrę 8, a z mężczyzną cyfrę 7. Siódemka składa się z jedności, ósemka, składającą się z czterech dwójek (inaczej z par) odzwierciedla macierzyństwo, zasadę wydania na świat podobnego do siebie. W taki sposób symbolika cyfr przedstawia pochodzącą z zamierzchłych czasów, szczególną, dominującą pozycję kobiety w społeczeństwie. Podkreśla to także znane czeczeńskie przysłowie: „Psuje się mężczyzna – psuje się rodzina, zepsuje się kobieta – psuje się cały naród”.

Czeczeńcy nadają szczególne znaczenie dziedziczności z kobiecej linii. Zatem wyrażenia „matczyny język” używa się, aby podkreślić zacne postępowanie człowieka, a wyrażenia „matczyne mleko” – gdy potępia się za niestosowny postępek. I po dziś dzień Czeczen ma prawo wziąć sobie za żonę kobietę dowolnej narodowości, lecz nie popiera się wyjścia za mąż Czeczenki za mężczyznę innej narodowości.

W KRĘGU RODZINNYM

Stosunek do starszych

Niezachwianą zasadą każdej czeczeńskiej rodziny jest pełen szacunku stosunek i troska o starsze pokolenie, szczególnie o rodziców.

Zazwyczaj rodzice mieszkają razem z jednym z synów. Rankiem dobra synowa swoją pracę w gospodarstwie zaczyna od obsłużenia starszych. Dopiero po tym może zabierać się za inne prace. Synowie, wracając wieczorem do domu, przede wszystkim idą do rodziców, aby z nimi porozmawiać, podzielić się swoimi radościami i troskami.

Nie tylko syn czy córka, ale wszyscy członkowie rodziny troszczą się o starszych. Dziadka nazywają „wielkim ojcem”, a babcię najczęściej „mamą”. Dzieci mogą nie spełnić prośby ojca lub matki – będzie im to wybaczone. Lecz niedopuszczalne jest nie posłuchać dziadka, babci i innych starszych krewnych lub sąsiadów.

Nie wstać gdy pojawią się starsi, lub usiąść bez ich zaproszenia jest oznaką złego wychowania. Nie można rozmawiać ze starszymi podwyższonym tonem głosu lub zbyt swobodnie się zachowywać.

Jeśli rodzice nie mieszkają z jednym z synów lecz osobno, wówczas, dzieci okazują im specjalną uwagę i troskę. Na przykład: najlepsze produkty stale odnosi się do domu rodziców. W wioskach dla staruszków zazwyczaj stawia się oddzielny domek – jest to dawny obyczaj. W domku tym stwarza się maksymalnie komfortowe warunki do życia, odpowiadające potrzebom i wiekowi staruszków.

Rodzinne obowiązki

Przeważnie czeczeńskie rodziny są wielodzietne. W jednym dworze, lub w jednej wiosce często mieszka ze swoimi rodzinami kilkoro braci. Zasady wzajemnych stosunków w rodzinie kształtowały się na przestrzeni wieków. Oto one w ogólnym zarysie:

Jakiekolwiek konflikty w rodzinie, kłótnie kobiet, dzieci itp rozstrzyga najstarszy we dworze mężczyzna lub kobieta.

Jeśli dzieci zostały obrażone to ich matka nigdy nie powinna skarżyć się mężowi. W ostateczności może ona zwrócić się do krewnego męża. Z reguły przyjęło się nie zwracać uwagi na dziecięce kłótnie.

Czeczeńskie dzieci wiedzą, że wujek jest gotowy zareagować na każdą ich prośbę i zawsze im pomoże. Może on odmówić swojemu dziecku, ale bez bardzo poważnych podstaw nigdy nie pozostawi bez odpowiedzi prośby dzieci swoich braci lub sióstr.

Na starsze pokolenie nałożona jest odpowiedzialność za umacnianie węzłów rodzinnych. Rodzice powinni podtrzymywać atmosferę zgody w rodzinach synów. Szczególnej taktowności wymaga się w stosunku do żon synów: w ich obecności nie wypada się kłócić, czy ubierać się inaczej niż zostało przyjęte.

Honor rodziny

U Czeczenów przyjęło się, iż zasługi i wady człowieka przypisywane są na konto całej jego rodziny. Naganny postępek zmusza licznych krewnych do „spuszczenia głowy”. Natomiast o godnym zachowaniu mówią: „Innego spośród członków tej rodziny nie trzeba było oczekiwać”, lub: „Syn takiego ojca nie mógł inaczej postąpić”.

Czeczeńcy, wychowując swoje dzieci w duchu tradycji, wpajają im cechy „jach” („яхь”), które mają znaczenie zdrowej rywalizacji – w znaczeniu „być lepszym niż inni”. Na przykład nauki starszych brzmią: „Powinieneś mieć w sobie „jach” („яхь”). W żadnym wypadku nie powinieneś być gorszy od swoich kolegów. Nie czyń krzywdy słabemu, kimkolwiek by on był, i sam pierwszy nikogo nie krzywdź.”.  


Źródło: http://www.chechnyafree.ru/

Tłumaczenie: Monika
Kontakt: Ten adres e-mail jest ukrywany przed spamerami, włącz obsługę JavaScript w przeglądarce, by go zobaczyć